FRI, DUPRO ve PSI Farkı Nedir?

Kısa cevap: FRI, DUPRO ve PSI, bir konfeksiyon partisinin farklı anlarında yapılan denetim tipleridir. DUPRO üretim sürerken, FRI paketleme bittikten sonra, PSI ise sevkiyat öncesinde uygulanır. Giriş kontrolü (IQC) partinin başında, yükleme kontrolü (LS) konteyner doldurulurken devreye girer. Beşi rakip değil, takvimin ayrı noktalarını tutan halkalardır.

Beş denetim aynı takvimde nasıl sıralanır?

Aşağıdaki tablo, bir partinin ömrü boyunca karşılaşabileceği denetim tiplerini sırayla verir. Kısaltmalar şartnamelerde İngilizce geçtiği için birlikte yazıldı.

Denetim	Ne zaman yapılır	Neyi yakalar	Kim ister
IQC — giriş ve ilk parça	Kumaş, aksesuar girişinde; ilk parçalar dikildiğinde	Kumaş kusuru, yanlış aksesuar, kalıptan sapma	Üretici; büyük alıcılarda şartname maddesi
DUPRO — üretim sırası	Üretimin bir bölümü bitip hat düzene girdiğinde	Sistematik dikim hatası, ölçü kayması, yanlış etiket	Alıcı; ilk kez çalışılan üreticide standart
FRI — nihai rastgele denetim	Üretim büyük ölçüde bittiğinde ve ürünler paketlendiğinde	Görünüş, ölçü, aksesuar sağlamlığı, etiket, ambalaj, koli	Alıcı; en sık talep edilen tip
PSI — sevkiyat öncesi	Yükleme planlanmadan hemen önce	Nihai denetimin başlıkları, ayrıca koli sayımı ve evrak	Alıcı, ithalatçı; bazı akreditif şartları
LS — yükleme kontrolü	Konteyner yüklenirken	Koli adedi, istif düzeni, konteyner temizliği ve nemi, mühür	Alıcı; ihracat partilerinde

Sektörde yaygın uygulama, DUPRO’yu üretimin ilk beşte biri tamamlandığında, nihai denetimi ise üretimin büyük bölümü bitip ürünlerin tamamı paketlendiğinde yapmaktır.

Not: Bu oranlar sektörde yerleşik referanslardır, bizim taahhüdümüz değildir. Hangi denetimin hangi tamamlanma oranında yapılacağı alıcı şartnamesine göre belirlenir — şartname esastır.

Giriş kontrolü (IQC) neyi erken yakalar?

Giriş kontrolü, henüz hiçbir işçilik harcanmamışken yapılan tek denetimdir. Kumaş topları, tela, düğme, fermuar ve etiket bu aşamada muayene edilir. Kumaş tarafında yaygın yöntem dört nokta sistemidir; ürün değil, metrekare başına kusur puanı ölçülür.

Bu adım bizim kapsamımızın dışındadır. Ham kumaş muayenesi örme veya dokuma tesisinin işidir; biz mamul üzerinde kontrol yaparız. Ürünün üstünde kumaş kaynaklı bir hata görürsek raporda ayrı başlıkta gösteririz. Kapsam dışı bıraktığımız işlerin tamamı ne yapmıyoruz sayfasında listeli.

İlk parça onayı genellikle aynı başlık altında yürür. Konfeksiyon şartnamelerinde bu adım çoğunlukla kısaltmayla değil, “first piece” ya da “ilk parça onayı” olarak açık yazılır. Hattan çıkan ilk ürünler ölçülür, kalıba ve onaylı numuneye göre karşılaştırılır. Buradaki sapma bir üründe değil, bütün partide vardır.

Bu denetimin değeri zamanlamasındadır: yanlış kumaş ya da yanlış aksesuar burada durdurulursa, parti hiç dikilmez. Aynı hata nihai denetimde bulunduğunda çözüm yoktur; parti zaten üretilmiş, ütülenmiş ve paketlenmiştir.

DUPRO hangi hatayı düzeltilebilir anda bulur?

DUPRO (during production inspection), üretim sürerken yapılır. Sahada “ara kontrol” veya “hat kontrolü” denir. Amaç partiyi kabul etmek değil, hattı düzeltmektir.

Yakaladığı hatalar tipik olarak sistematiktir: kalıptan gelen ölçü sapması, yanlış dikiş payı, ters takılmış etiket, karışan beden. Bunların ortak özelliği, tek bir üründe değil bütün seride tekrarlanmasıdır. Erken bulunursa kalan üretim düzelir; geç bulunursa parti bütünüyle yeniden işlem ister.

DUPRO’nun bir sınırı vardır: paketlemeyi denetleyemez. Poşet, etiket yerleşimi, katlama ölçüsü ve koli düzeni henüz yapılmamıştır. Bu yüzden DUPRO geçen bir parti, ambalaj kaynaklı bir gerekçeyle nihai denetimde ret alabilir.

FRI ile PSI aynı denetim mi?

Uygulamada çoğu şartnamede aynı denetimi anlatırlar; aradaki fark kapsamdadır.

FRI (final random inspection — nihai rastgele denetim) belirli bir yöntemi tanımlar: üretim büyük ölçüde bitmiş, ürünler paketlenmiştir; örneklem ISO 2859-1 tablosuna göre rastgele çekilir ve kabul-ret kararı verilir. Örneklemin nasıl hesaplandığını AQL tablosu nasıl okunur yazısında adım adım gösterdik.

PSI (pre-shipment inspection — sevkiyat öncesi denetim) ise şemsiye bir terimdir: sevkiyattan önce yapılan her denetimi kapsar. Çoğu zaman içeriği nihai denetimle birebir aynıdır; bazı şartnamelerde koli sayımı, sevkiyat evrakı ve işaretleme kontrolü de eklenir.

Pratik kural şudur: kısaltmaya değil, şartnamedeki kapsam maddesine bakılır. “PSI istiyoruz” diyen alıcının kastettiği çoğunlukla nihai denetimdir; ne kontrol edileceği ise kapsam listesinde yazar. Terimin sözlük karşılığı final kontrol sayfasında duruyor.

Yükleme kontrolü neden ayrı bir kalem?

Yükleme kontrolü (loading supervision), ürünle değil koliyle ilgilenir. Denetçi konteynerin başında durur; koli adedini sayar, istif düzenini izler, konteynerin temiz ve kuru olduğunu doğrular, mühür numarasını kayda geçirir.

Bu kontrolün ayrı olmasının sebebi, hataların ayrı olmasıdır. Nihai denetimi geçmiş bir parti, eksik kolilenerek ya da yanlış istiflenerek yola çıkabilir. Nemli bir konteyner, kusursuz ütülenmiş bir partiyi varış limanında küflü hale getirir.

Askılı sevkiyatta kontrol daha da kritiktir: bar ve halat düzeni, ürünlerin taşıma boyunca askıda kalmasını belirler. Askılı paketleme (GOH) partilerinde yükleme anı, ürüne son dokunulan andır. Koli tarafındaki hazırlığın kalemleri koli paketleme ve sevkiyat sayfasında, evrak tarafı ise ihracat paketleme ve çeki listesi yazısında duruyor.

Hangi denetim neyi yakalayamaz?

Denetim seçerken en yararlı soru, “neyi görür” değil “neyi göremez” sorusudur.

Denetim	Yakalayamadığı
IQC — giriş ve ilk parça	Dikim ve montaj hataları — seri henüz açılmamıştır
DUPRO	Paketleme, etiket yerleşimi, koli düzeni — çoğu henüz yapılmamıştır
FRI	Örneklem dışında kalan tekil kusurlar; kapalı kolinin içi tam sayılmaz
PSI	Üretim kaynaklı sistematik hata — düzeltmek için geç kalınmıştır
LS	Ürün kusurları; kontrol koli ve yükleme düzeyinde kalır

Tablonun söylediği şey basit: hiçbir denetim tek başına partiyi güvenceye almaz. Nihai denetim en çok istenen tiptir çünkü kararı o verir, ama en geç bulan tip de odur. Erken denetimler karar vermez, düzeltme imkânı verir.

Bir partide birden fazla denetim gerekir mi?

Kararı üç değişken belirler: alıcının riski, üreticinin geçmişi ve ürünün karmaşıklığı.

Tekrar eden, basit ve daha önce sorunsuz üretilmiş bir üründe tek bir nihai denetim yeterlidir. İlk kez çalışılan bir üreticide, yeni bir kalıpta ya da çok bedenli karmaşık bir modelde DUPRO eklenir. İhracat partisinde ve konteyner sevkiyatında yükleme kontrolü ayrıca istenir.

Denetim sayısını artırmanın maliyeti işçilikten çok takvimdedir. Her denetim, partinin bir noktada durup beklemesi demektir. Bu yüzden denetim planı üretim planıyla birlikte kurulur; ayrı ayrı yapılan iki plan birbirini kaydırır. Planlama çerçevemiz kapasite sayfasında anlatılıyor.

Son işlem atölyesi bu takvimin neresinde durur?

Ütü paket hattı, nihai denetimin hemen öncesindeki halkadır. Bu, takvim açısından tek bir sonuç doğurur: paketleme bitmeden nihai denetim yapılamaz. Denetçi ürünü poşetlenmiş, etiketlenmiş ve kolilenmiş görmek ister; yarı hazır partide örneklem çekilemez.

Uygulamada işleyiş şöyledir. Parti planına alınırken hedef yükleme tarihi ve denetim tarihi birlikte yazılır. Son işlem takvimi denetim tarihine göre geriye doğru kurulur; standart terminimiz 3–5 iş günüdür ve denetim tarihi bu pencereye oturtulur. Denetim ile yükleme arasına düzeltme payı bırakılır — ret çıkarsa ayıklama ve yeniden kontrol için gün gerekir.

Kontrol tarafında iki katman çalışır: hat içinde ürünler zaten operatörün elinden geçer, üzerine AQL kalite kontrol bağımsız bir doğrulama koyar. Alıcınızın kendi denetçisi geliyorsa parti onun geleceği güne paketlenmiş halde hazır olur; sonucun rapora nasıl geçtiğini denetim raporu nasıl okunur yazısında açtık. Kapsam kalemleri kalite kontrol sayfasında listeli; takvimi netleştirmek için teklif aşamasında denetim tarihini soruyoruz.