%100 Kontrol mü, AQL mi?

Kısa cevap: %100 kontrol ile AQL örneklemesi arasındaki seçim, parti büyüklüğüne, ürünün kusur sonucuna ve alıcı şartnamesine bakılarak yapılır. Güvenlik riski taşıyan kalemlerde tam tarama kuraldır; kozmetik kusurlarda istatistiksel örnekleme yeterlidir. Pratikte çoğu parti melez yürür: gövde AQL ile, kritik kalemler tam taramayla kapanır. Karar yöntemin kendisinde değil, kusurun sonucundadır.

İki yöntemin tanım farkını ve neyi ölçtüklerini AQL rehberimizde ayrıntılandırdık. Bu yazı tanım tekrarı yapmaz; hangi durumda hangisinin seçileceğini anlatır.

Kararı hangi altı girdi belirler?

Seçim tek bir gerekçeyle yapılmaz. Sahada karar, altı girdinin birlikte okunmasıyla çıkar.

Girdi	Tam taramaya işaret eden durum	Örneklemenin yettiği durum
Kusurun sonucu	Güvenlik riski, geri çağırma ihtimali	Görünüm kusuru, rafta fark edilmeyen iz
Parti büyüklüğü	Küçük parti; örneklem zaten partinin çoğunu kaplıyor	Büyük parti; örneklem istatistiksel anlam taşıyor
Ürün değeri	Yüksek birim değer; tek adedin kaybı ağır	Düşük birim değer; ayıklama maliyeti kusurdan pahalı
Alıcı şartnamesi	Manüelde “100% inspection” yazıyor	Manüelde AQL seviyesi ve kontrol seviyesi tanımlı
Geçmiş performans	Aynı modelde tekrarlayan ret, yeni tedarikçi	İstikrarlı geçmiş, kapanmış düzeltici faaliyet
Termin baskısı	Kritik kalem; süre uzasa da atlanmaz	Yükleme tarihi dar; örnekleme hızı belirleyici

Tablonun okunma sırası önemlidir. İlk satır diğer beşini geçersiz kılabilir: kusurun sonucu güvenlikse, parti küçük ya da termin dar diye tam tarama düşürülmez.

%100 kontrol neyi garanti eder, neyi etmez?

Tam tarama, partideki her ürünün kontrol noktasından geçtiğini garanti eder. Garanti ettiği şey budur; her kusurun bulunduğunu garanti etmez.

Nedeni insan tarafındadır. Tekrarlı bir işte dikkat süresi sabit kalmaz. Aynı hareketi yüzlerce kez yapan kontrolcü, gördüğü şeyi bir süre sonra “beklediği şey” olarak görmeye başlar. Kaçak oranı sıfıra inmez; azalır ve yeniden yükselir.

Buna ikinci bir etken eklenir: tam tarama uzun sürer, uzayan süre maliyeti büyütür, büyüyen maliyet hızlanma baskısı yaratır. Hızlanan tarama, taranmamış taramaya yaklaşır.

Bu yüzden ciddi bir tam tarama üç şeyi birlikte kurar:

• Sabit koşul. Aydınlatma, masa yüksekliği ve bakılacak nokta listesi değişmez.
• Rotasyon. Aynı kişi aynı kusuru saatlerce aramaz; iş ve ürün grubu döner.
• Doğrulama örneklemi. Kabul edilenlerden küçük bir örneklem ikinci kez bakılır. Kaçak oranı ancak burada görülür.

Üçüncü madde çoğu yerde atlanır. Atlandığında tam taramanın gerçekten çalışıp çalışmadığı ölçülemez hâle gelir.

AQL’in istatistiksel gücü nerede biter?

AQL örneklemesi, partiden çekilen bir grubun sonucuna bakarak partinin tamamı hakkında karar verir. Yöntem, kabul kararını kişisel kanaatten çıkarıp sayıya bağladığı için tarafsızdır ve tekrarlanabilir. Standart tarafı ISO 2859-1’de tanımlıdır.

Sınırı ise şudur: örnekleme partiyi değerlendirir, ürünü değil. Kabul kararı, “bu partide kusur oranı kabul eşiğinin altında” demektir. “Bu partide hiç kusurlu ürün yok” demez ve hiçbir zaman demez.

İkinci sınır dağılımla ilgilidir. Örneklem partiyi temsil ettiği ölçüde anlamlıdır. Kusur tek bir kolide, tek bir bedende veya tek bir dikim hattında toplanmışsa, rastgele olmayan bir çekim bu kümeyi ıskalayabilir. Çözüm yöntemi değiştirmek değil, çekimi partiye yaymaktır: farklı koli, farklı beden, farklı renk.

Üçüncü sınır sınıflandırmadadır. Örneklemde bulunan kusurun hangi sınıfa girdiği yazılı değilse, sayı doğru çıksa bile karar tartışmalı olur. Sınıf ayrımını kritik, majör, minör hata yazısında açtık; seviye seçiminin ürüne göre nasıl kaydığını ise AQL 1.5 ile 2.5 farkı yazısında.

Hangi senaryoda hangisi seçilir?

Aşağıdaki tablo, sahada en sık karşılaşılan sekiz durumu ve yerleşik uygulamayı gösterir.

Senaryo	Yerleşik seçim	Gerekçe
Bebek ve çocuk giyim, güvenlik kalemleri	%100	Kritik hatada tolerans sıfırdır; tek adet partiyi taşır
Metal ve iğne taraması	%100	Örneklemin kaçırdığı tek adet riskin tamamını taşır
Büyük ihracat partisi, kozmetik kalemler	AQL	Örneklem istatistiksel anlam taşır; maliyet dengeli
Küçük parti, çok modelli sipariş	%100 veya sıkı örneklem	Örneklem zaten partinin büyük bölümünü kaplar
Yüksek birim değerli dış giyim	%100	Tek adedin kaybı, tarama maliyetinin üstündedir
Tekrarlayan ret geçmişi olan model	Geçici %100, sonra AQL	Süreç düzelene kadar sıkılaştırma
Pazaryeri ve e-ticaret partisi	AQL + etikette %100	Barkod ve etiket hatası doğrudan iade sebebidir
Alıcı manüelinde yöntem yazılı	Manüel ne diyorsa o	Şartname yöntem tartışmasını kapatır

Yedinci satır sık gözden kaçar. Etiket ve barkod kontrolü kozmetik değildir: yanlış barkod depoda ve kasada işlem görmez, ürünü fiilen satılamaz hâle getirir. Bu yüzden birçok markanın manüeli etikette tam kontrol ister.

Melez model nasıl kurulur?

Sahadaki gerçek uygulama “biri ya da öteki” değildir. Parti tek bir yöntemle değil, kalem kalem kurulur.

İşleyen kurgu şöyledir:

1. Kalem listesi çıkarılır. Kontrol edilecek her şey yazılır: ölçü, dikiş, yüzey, etiket, barkod, aksesuar, metal, ambalaj.
2. Her kalem sınıfına bağlanır. Güvenlik mi, satılabilirlik mi, görünüm mü.
3. Yöntem kaleme atanır. Güvenlik kalemleri tam, kalanlar örneklem.
4. Eşikler yazılır. Örneklem seviyesi, kabul ve ret sayıları, kritik kalemde sıfır tolerans.
5. Rapor iki katmanı ayrı gösterir. Hangi sonuç hangi yöntemden geldiği okunur kalır.

Bizim hattımızda bu kurgu doğal olarak oluşur. Ürün zaten kalite kontrol akışında operatörün elinden geçer; AQL örneklemesi bunun üstüne işlemi yapan ekipten bağımsız bir doğrulama koyar. Metal ve iğne taraması her partide otomatik çalışmaz; şartname veya talep gerektirdiğinde devreye girer. Devreye girdiğinde örneklemle değil, tam uygulanır — cihazın o gün gerçekten yakaladığı ise ayrı bir disiplinle, dedektör doğrulamasıyla kanıtlanır.

Melez modelin en büyük faydası maliyet değil, netliktir. Ret kararı çıktığında hangi kalemin nereden geldiği tartışılmaz.

Ret çıkan parti hangi yöntemle yeniden kontrol edilir?

Ret, sürecin sonu değil dallanma noktasıdır. Burada üç yol vardır ve üçü de yazılı karar ister.

Ayıklama ve yeniden örnekleme. En yaygın yol. Parti tam taranır, kusurlu adetler ayrılır, ardından yeni bir örneklem çekilir. Kritik nokta şudur: ayıklanmış partiye ilk örneklemin sonucu uygulanamaz. Sayı yeniden alınır.

Rötuş ve yeniden değerlendirme. Kusur düzeltilebilir cinstense (iplik, hafif iz, etiket hizası) rötuş yapılır ve parti yeniden değerlendirilir. Rötuş edilen adetler raporda ayrı satırda görünür.

İade veya ikinci kalite ayrımı. Kusur düzeltilemezse karar müşteriye bırakılır. Bir fason atölyenin kendi başına “sorun yok” deme yetkisi yoktur.

Üç yolda da ortak kural aynıdır: yeniden sunulan parti, ilk örneklemin sonucuna dayandırılamaz. ISO 2859-1 bu noktada seviyeyi kendisi dayatmaz. Yeniden muayenenin normal mi sıkılaştırılmış seviyede mi yürüyeceğine ve yalnız reddi doğuran kusur sınıfını mı kapsayacağına şartname sahibi karar verir.

Standardın geçiş kuralları ayrı bir mekanizmadır. Ardışık beş partinin ikisi orijinal muayenede reddedilirse sıkılaştırılmış muayeneye geçilir. Bu sayım parti serisini okur; yeniden sunulan partiler sayıma katılmaz. Yani geçiş kuralı aynı partinin ikinci turunu değil, modelin parti geçmişini yönetir.

Bizim uygulamamız şudur: şartname sessizse yeniden kontrolü sıkılaştırılmış seviyede yürütür, seçtiğimiz seviyeyi iş emrine yazarız. Sıkılaştırma standardın zorunluluğu değil, bizim varsayılanımızdır; alıcı şartnameniz başka bir seviye söylüyorsa şartname esastır. Sonucun nasıl kayda geçtiğini kalite raporunda ne olmalı yazısında alan alan gösterdik.

Karar sizin, kayıt bizim. Partinizin hangi kaleminin tam taramaya, hangisinin örneklemeye gideceğini iş emrine yazar, sonucu aynı ayrımla raporlarız.